مجله اینترنتی آئین و اندیشه

مناجات خمس عشر چیست؟ همه آنچه باید در مورد این مناجات بدانید!

۲۳ بهمن ۱۳۹۷

مناجات خمس عشر مجموعه ای از مناجات های منسوب به امام زین العابدین علیه السلام میباشد که دارای مضامین مختلف بوده و همواره خواندنشان مورد تاکید قرار گرفته است.
در این پست، شما را با مجموعه مناجات خمس عشر امام سجاد علیه السلام بطور کامل آشنا میکنیم و در دیگر پستها میتوانید هر مناجات را بطور مجزا بخوانید و حالش را ببرید.

مناجات خمس عشر یعنی چه؟

خَمسَ عَشَر در زبان فارسی به عدد ۱۵ گفته میشود. بنابراین مناجات خمس عشر مجموعه ای ۱۵ تایی از مناجات های امام سجاد علیه السلام است که در منابعی همچون بحار الأنوار، مفاتیح الجنان و صحیفه سجادیه ذکر شده و موضوع همه آنها مباحث اخلاقی و عرفانی میباشد.

بررسی سندی مناجات خمس عشر

علامه مجلسی که روایات مربوط به این مناجات را در کتاب بحارالأنوار نقل کرده درباره سند آنها اینطور اظهار نظر میکند:

وَ مِنْهَا الْمُنَاجَاهُ الْخَمْسَ عَشْرَهَ لِمَوْلَانَا عَلِی بْنِ الْحُسَینِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیهِمَا وَ قَدْ وَجَدْتُهَا مَرْوِیهً عَنْهُ (ع) فِی بَعْضِ کُتُبِ الْأَصْحَابِ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَیهِمْ.

این مناجات را در برخی از کتب اصحاب دیدم که از امام سجاد (ع) روایت کرده‌اند.

 بحار الانوار، ج۹۴، ص۱۴۲

همانطور که ملاحظه کردید، علامه مجلسی نامی از کتابهای نقل کننده این روایات نیاورده و نویسنده آنها را نیز مشخص نکرده است.

شیخ حر عاملی درکتاب «الصحیفه الثانیه السجادیه» نیز این مناجات ها را بخشی از ادعیه سجادیه دانسته و آن را بلاشک از ناحیه امام سجاد علیه السلام بیان میکند اما سخنی درباره سلسله روایان این مناجات یا منابعی که آنها را نقل کرده به میان نمی آورد.

بنابراین مجموعه مناجات خمس عشر در زمره روایات مرسل قرار میگیرند. احادیث مرسل به آندسته از احادیثی گفته میشود که واسطه های بین روای و امام معصوم مشخص نباشد و سلسله سند نداشته باشد.

پاسخ به یک اشکال

سوال مهمی که اینجا مطرح میشود این است که با توجه به مرسل بودن روایات مربوط به مناجات خمس عشر، آیا بازهم معتبر است و میتوان با خیال راحت آنرا خواند؟

این را هم بخوانید:  دعا برای دندان درد برگرفته از مفاتیح الجنان[ذکر درمانی]

در جواب باید گفت بله، مرسل بودن روایات مربوط با این بحث چیزی از اعتبار و ارزش این گنجینه نمیکاهد.

بدلیل محتوای موافق با اصول و آموزه های قرآنی و همخوانی با دیگر روایات و مبانی اعتقادی شیعه و نیز تایید بزرگانی همچون شیخ حر عاملی و علامه مجلسی، مناجات خمس عشر معتبر و قابل اعتماد بوده و در اصالت آن تردیدی نیست.

از زبان علما

بزرگان شیعه خصوصا علمای علم اخلاق و عرفان همواره تاکید فراوانی بر مداومت قرائت مناجات خمس عشر امام زین العابدین علیه السلام داشته و برای آن آثار و برکات فراوانی گفته اند.

محمدتقی مجلسی، پدر علامه مجلسی معروف، از علمای شیعه در قرن ۱۱ قمری و نویسنده آثاری مانند روضه المتقین و لوامع صاحبقرانی بود که نزد اساتیدی همچون شیخ بهایی و میرداماد کسب علم کرده است.

وی در کتاب روضه المتقین درباره مناجات خمس عشر اینگونه مینویسد:

شایسته است که سالک الی الله مداومت بر خواندن مناجات خمس عشر داشته باشد .

روضه المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج ۱۳، ص۱۲۸

سید علی طباطبایی از علمای بنام شیعه در قرن ۱۲ قمری بود و معروف است ایشان همواره به شاگردان خود توصیه میکرد از خواندن این مناجات غفلت و کوتاهی نکنند و از خود وی نیز اینگونه نقل شده است:

من چندین سال است که بر قرائت این مناجات مداومت دارم و بر اثر قرائت این مناجات‌ها، خداوند بر قلب من انوار حکمت، معرفت و محبت را تابانده است به صورتی که قابل شمارش نیست و من این مناجات‌ها را در استجابت دعا تجربه نموده‌ام، و سالکان و عبادت کنندگان بر قرائت این مناجات مداومت می‌کنند.

در عصر حاضر نیز علمای علم اخلاق و عرفان همچون آیت الله حسن زاده آملی، آیت الله جوادی آملی و دیگران بر اثرات معنوی مناجات خمس عشر تاکید دارند.

این را هم بخوانید:  احادیث حضرت زهرا (س) [۴۰ حدیث موضوعی + ترجمه]
مناجات خمس عشر

محتوای مناجات خمس عشر

همانطور که از نام این سلسله مناجات برمی آید، خمس عشر متشکل از ۱۵ متن مجزا میباشد که هرکدام نام؛ موضوع و خواص مخصوص به خود را دارد.
در ادامه لیست کامل مناجات خمس عشر را مشاهده میکنید:

  1. ۱- مناجات التائیبین
  2. ۲- مناجات الشاکین
  3. ۳- مناجات الخائفین
  4. ۴- مناجات الراجین
  5. ۵- مناجات الراغبین
  6. ۶- مناجات الشاکرین
  7. ۷- مناجات المطیعین
  8. ۸- مناجات المریدین
  9. ۹- مناجات المحبّین
  10. ۱۰- مناجات المتوسلین
  11. ۱۱- مناجات المفتقرین
  12. ۱۲- مناجات العارفین
  13. ۱۳- مناجات الذاکرین
  14. ۱۴- مناجات المعتصمین
  15. ۱۵ مناجات الزاهدین

ترتیب خواندن

در اینکه ترتیب و نظم خاصی برای خواندن مناجات خمس عشر وجود دارد یا خیر، از قدیم میان علما نظرات گوناگونی وجود داشته است.

دستور علامه مجلسی

علامه مجلسی در بحارالأنوارترتیب خواندن آن را اینگونه شرح میدهد که مناجات اول (تائبین) از روز جمعه آغاز شود و همینطور ادامه پیدا کند تا اینکه مناجات چهاردهم (معتصمین) روز پنج شنبه و مناجات پانزدهم (زاهدین) شب همانروز که مصادف است با شب جمعه به پایان برسد.

نظر خاص آیت الله جوادی آملی

آیت الله جوادی آملی درباره ترتیب و چنیش مناجات خمس عشر نظر متفاوتی دارد:

چنانکه نظم تدوینی برخی ادعیه نیز قابل تامل است؛ مثلا، اولین مناجات از «مناجات خمس عشره» که از امام سجاد (صلوات الله علیه) نقل شده، در ترتیب کنونی آن، «مناجات تائبان» و آخرین آن، «مناجات زاهدان» است؛ در حالی که اگر این پانزده مناجات پانزده مرحله، یا منزلت باشد، مناجات زاهدان، در ردیف مناجات‌های اولیه است، نه آخرین مناجات؛ یعنی، انسان، نخست توبه می‌کند و زهد می‌ورزد و از رذایل می‌رهد و سپس به فضایل بار می‌یابد که عالیترین فضیلت، «حب لقاء الله» و بالاتر از آن، «حب الله» است.

همان طور که فقیه کارشناس یا اصولی صاحب نظر، مسائل فقهی یا اصولی را سامان می‌بخشد و مرتب می‌کند، عالم اخلاق نیز باید با بررسی‌های کارشناسانه، درجات سیر و سلوک را از ادعیه و مناجات‌ها کاملا استنباط کند. پس همان طور که عالمان اخلاق باید آیات، روایات و سیره معصومین (علیهم السلام) را سامان ببخشند، ادعیه و اذکار را نیز باید سامان بدهند؛ زیرا تبیین مراحل و مراتب ادعیه نیاز به بحث‌های علمی دارد.

جوادی آملی، مراحل اخلاق در قرآن، ص۱۵۰

سایر نظرات

شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان اما هیچ اشاره ای به نظم و ترتیب خواندن مناجات خمس عشرنکرده و صرفا به بیان متن آنها پرداخته است.

این را هم بخوانید:  مناجات الشاکین | مناجات دوم خمس عشر امام سجاد (ع) بهمراه ترجمه و شرح مختصر

برخی دیگر از علمای اخلاق و عرفان نیز زمان بندی های دیگری مطابق با نظر خود ارائه کرده اند از جمله اینکه مناجات اول، در روز اول ماه قمری خوانده شده و بعد بهمین ترتیب ادامه پیدا کند تا در آخر یک ماه (۳۰ روزه) دو دور کامل از مناجات خمس عشر خوانده شده باشد.

توصیه حق لاین به آندسته از کاربرانی که میخواهند بتازگی قرائت این مناجات را آغاز کنند این است که بدون درنظر گرفتن شیوه ها و زمان بندی های مختلفی که بیان کردیم، از همین حالا شروع به خواندن کنند تا از فیض آن محروم نمانند.

در آخر…

مناجات خمس عشر، گنجینه عظیمی از معارف ناب اسلامی است که انس با آن، خواص معنوی و روحی فراوانی برای انسان بجای میگذارد.

مداومت بر آن، هم برای افراد عادی و هم برای آندسته از عزیزانی که در مسیر خودسازی و سلوک هستند مفید و بلکه لازم و ضروری است.

چنانچه این مقاله برای شما مفید بوده است، شاید مایل باشید دیگر پست های ما با موضوع معارف اهل بیت را هم مطالعه کنید.

اگر این مطلب مفید است، آنرا به اشتراک بگذارید!